Elke drager anders

Schellak- en lakplaten als meervoudig object

Waarom hebben we gekozen voor een meervoudig object voor deze formaten?

Binnen digitaliseringsproject 5 vinden we de schellak- en lakplaten terug. Voor de digitalisering hiervan hebben we ervoor gekozen om twee bestanden per plaatkant te creëren in plaats van slechts één. Deze keuze is gemaakt omdat in het verleden, tijdens het maken van de plaat zelf, een pre-equalisatie van het geluid is toegepast, door een bepaalde curve - of equalisatiecurve - te gebruiken (lees meer onderaan). Helaas weten we in veel gevallen niet meer welke curve indertijd werd gebruikt. Daarom spraken af we met de digitaliseringspartner die de digitalisering van de platen uitvoerde, dat de operator een ruw archiefmasterbestand zou maken zonder een toegepaste curve, en daarnaast een mezzaninebestand waarop een equalisatiecurve werd toegepast die volgens zijn vakkundige interpretatie het dichtst aanleunt bij de curve die bij de creatie is gebruikt. Daarvoor baseert de operator zich op een databank en op zijn eigen (zeer geoefend) gehoor. We ontleenden deze werkwijze aan de ervaring met platendigitalisering bij Indiana University.

Het resultaat is dat er voor één PID (dus per plaatkant) telkens twee audiobestanden bestaan in het meemoo-archiefsysteem. Om het voor de contentpartner makkelijk te maken, voegden we in de bestandsnaam het woord ‘_curve’ toe voor het bestand waarop de equalisatiecurve is toegepast. Deze heet dus pid_curve.wav en is het bestand met de audio die het best geschikt is om te ontsluiten. Een mezzaninebestand heeft dan ook als doel een zo goed mogelijke kijk- en in dit geval luisterervaring bieden. Het ruwe bestand (zonder toegepaste curve) of de archiefmaster, heet pid_wav.wav en is het best geschikt om op lange termijn te bewaren. Mochten er in de toekomst namelijk nieuwe inzichten komen over de toegepaste curves, dan kunnen wij of jij als contentpartner steeds teruggrijpen naar de onbewerkte archiefmaster om eventuele nieuwe bewerkingen hierop uit te voeren.

Wat zie ik in het MAM?

In het MAM zie je alle bestanden die deel uitmaken van het meervoudig object. Hier zie je een voorbeeld, in twee verschillende weergaves (zie linksboven):

Je hebt ten eerste het meervoudig object zelf: pid.complex. Deze heeft als mediatype ‘set’ en herken je aan de paperclip. Hiermee kan je niets doen in het archief zelf, aangezien dit bestand enkel een functie had tijdens de ingest. Dit meervoudig object, dat een pakketje is (zoals bv. een zip-bestand) is tijdens de ingest uitgepakt en alle files in de set zijn afzonderlijk gearchiveerd. Eigenlijk is deze pid.complex de digitale voorstelling van de intellectuele entiteit. Wil je dus bijvoorbeeld graag weten hoeveel platen er reeds gearchiveerd zijn voor jouw organisatie, dan moet je kijken hoeveel sets er aanwezig zijn bij het dragerformaat ‘Shellac and Lacquer Disc’, want: 1 PID = 1 set = 1 intellectuele entiteit = 1 schellak- of lakplaat (= 2 documenten + 2 audio's).

Ten tweede zie je enerzijds het mezzaninebestand: pid_curve.wav en anderzijds de archiefmaster: pid_wav.wav. Deze herken je beiden aan het audiobestandicoontje. Deze WAV-bestanden zijn afspeel- en bewerkbaar in het MAM zelf. Enkel een geoefend oor zal een verschil tussen beide bestanden vaststellen. Meer daarover lees je in dit artikel over de equalisatiecurve.

Vervolgens vind je ook één kwaliteitsrapport in XML terug: pid_wav.xml. Dit rapport vormt een neerslag van zogenaamde ‘timemarkers’ of tijdsaanduidingen, geplaatst in deze XML door de operator tijdens digitalisering. Een ‘timemarker’ met een opmerking werd bijvoorbeeld gezet wanneer iets eigenaardig werd opgemerkt in de audio, zoals een vervorming, of audiodiscontinuïteit, maar ook bij een brede groef in de plaat of een markering op de plaat zelf. In principe heb jij deze als contentpartner dus nooit nodig, maar dient deze vooral voor meemoo zelf als kwaliteitscontrole. Dit is een tekstbestand en herken je dus ook aan het tekstbestandicoontje en de thumbnail ‘preview not available’.

Als laatste vind je ook het metadatabestand in XML terug in het MAM: pid_mets.xml. In mensentaal vind je in de rechterkolom reeds een selectie van deze metadata. Ook dit is een tekstbestand en herken je aan het tekstbestandicoontje en de thumbnail ‘preview not available’.

Welke audiobestanden worden ontsloten op de meemoo-platformen?

Zoals je hier kan lezen, worden standaard beide audiobestanden ontsloten op de meemoo-platformen, dus zowel het bestand mét als zonder de equalisatiecurve. Dit wil zeggen dat op de platformen telkens twee dezelfde bestanden als zoekresultaat zullen komen uit een zoektocht op bv. PID of titel. Aangezien de inhoud hiervan exact hetzelfde is en enkel een geoefend oor het verschil waarneemt, raden wij aan om enkel de pid_curve.wav te ontsluiten. Deze is namelijk het mezzaninebestand en dus het best geschikt voor ontsluiting en een goede luisterervaring. De pid_wav.wav is de archiefmaster en dus best geschikt voor een duurzame archivering op lange termijn. Als je hierover nog vragen hebt, dan ben je bij lobke.vandeneynden@meemoo.be aan het juiste adres.

Wat is een equalisatiecurve?

De audio op een schellak- of lakplaat is niet helemaal dezelfde audio zoals die oorspronkelijk werd opgevoerd bij de opname. Omwille van technische redenen moesten de signaalfrequenties aangepast worden wanneer de plaat werd gesneden. Die signaalfrequenties opnieuw gelijk trekken met hoe het geluid oorspronkelijk klonk, noemen we equalisatie.

Toen de platen indertijd werden gemaakt, werd het opgenomen geluid bewust vervormd door het volume van de lage frequenties te verlagen en van de hoge frequenties te verhogen. Dit proces noemen we pre-emphasis. Het zorgt ervoor dat de lage frequenties kunnen worden ondergebracht in de groef, die een beperkte breedte heeft. Het verminderde ook het effect van oppervlaktegeluid op de hoge frequenties. Als deze pre-emphasis niet zou worden toegepast, zouden bijvoorbeeld de basnoten in de muziek een groef creëren die zo wijd uitwaaiert dat de naald eruit zou springen bij het afspelen van de plaat.

Bij het afspelen van de plaat moet de pre-emphasis ongedaan gemaakt worden om het originele geluid te kunnen herstellen. Op dat moment gebeurt eigenlijk het omgekeerde, en dit wordt gedaan door het toepassen van equalisatie (of de-emphasis). Op die manier kan er onder andere langer worden opgenomen op één plaat (omdat de groeven minder breed zijn) en wordt de geluidskwaliteit verbeterd bij het afspelen.

Waarom bewaart meemoo dan twee geluidsbestanden per plaatkant?

Welke equalisatiecurve destijds bij de opname van de plaat precies is toegepast, is vaak een beetje gokken. Er zijn immers verschillende curves geweest en welke is toegepast bij de productie staat meestal niet vermeld op de plaat zelf. We vertrouwen hier op de kennis, de ervaring en het gehoor van de operator die de curve toepast op het ruwe audiobestand na de digitalisering.

Omdat dit in feite een ingreep is op het bestand en vanuit goede archiveringspraktijk, heeft meemoo besloten om ook de originele opname bij te houden, welke de archiefmaster is. Er kan op die manier altijd worden teruggegrepen naar de originele opname, als de toegepaste curve toch niet de juiste of beste zou zijn.